Nova verzija sajta
Fojnica 1878-1918 (1. dio)
mir5ad - Nedjelja, 14.09.2008, 16:00
Pročitano 666 puta
Klikni za više fotografijaFojnica 1890.
Za vrijeme austrougarske vladavine fojnički srez je pripadao sarajevskom okrugu. Fojnica je bila sjedište sreza i u početku je imala dvije političke ispostave - u Kreševu i Busovači. Uži srez i političke ispostave bili su izdijeljeni u gradske i seoske opštine. U sastav užeg područja sreza, 1879. godine, spadale su sljedeće opštine: Brestovsko, Fojnica (gradska opština), Gvožđani, Ostružnica, Palež, Podstinje, Prokos, Šćitovo i Višnjica. Politička ispostava Busovača obuhvatala je opštine Bakovići, Busovača (trgovište), Busovača (vanjski džemat), Lugovi, Milodraž, Orahovo, Pridola i Rostovo, a politička ispostava Kreševo sastojala se od opština Bukovica, Crniči, Dusina, Homolj, Kreševo (grad), Martinići i Muslimin (trgovište). To znači daje fojnički srez na početku austrougarske okupacije imao 2 gradske i 22 seoske opštine.

Prije drugog popisa stanovništva (1885. godine) ukinuta je politička ispostava u Busovači, ali je definitivno uređenje fojničkog sreza završeno tek organizacijom seoskih opština koncem 19. stoljeća. To stanje izraženo je u posljednjem austrougarskom popisu stanovništva iz 1910. godine. Tada je uži fojnički srez imao jednu gradsku i 17 seoskih opština: Brestovsko, Bukovica, Busovača, Gvožđani, Lugovi, Milodraž, Orahovo, Ostružnica, Palež, Podstinje, Pridola, Prokos, Rostovo, Šćitovo, Tetima, Tješilo i Višnjica. Bakovići su samo u prvom popisu 1879. godine imali status opštine, a Tetima i Tješilo stekle su taj status tek prije posljednjeg austrougarskog popisa. U političkoj ispostavi Kreševo zadržane su sve ranije seoske opštine, a samo je formirana jedna nova i to odvajanjem seoskog područja od kreševske gradske opštine. Na taj način je kotarska ispostava u Kreševu imala sedam opština. Time je definitivno bila dovršena administrativna i politička podjela fojničkog sreza, koji je imao dvije gradske i 24 seoske opštine.

Gradska opština Fojnica obuhvatala je, 1879. godine, osim gradskog područja i sljedeća sela: Banja, Gradina, Lučice, Luka, Selaković, Šavnik i Tješilo. Isti obim fojničke gradske opštine ostao je sve do kraja 19. stoljeća, kada je Tješilo izdvojeno u posebnu seosku opštinu. Uže gradsko područje Fojnice sastojalo se od Fojnice (varoš), Gaja, Hrastina, Mahmutove česme, Pavlovca, Pazarnice i Stoca.

Od 1882. godine kotarski ured u Fojnici djelovao je kao prva instanca političke i sudske vlasti, a u njega su uključeni poreski i šumski uredi. Dvije godine kasnije, kotarski ured je dobio i gruntovno povjerenstvo. Na osnovu naredbe od 7. II1906. godine, 1. jula iste godine odvojena je sudska od političke vlasti, pa su sreski sudovi izdvojeni iz kotarskih ureda i organizirani u samostalne institucije. (Izvještaj o upravi Bosne i Hercegovine 1906, str. 24-25, 464.)

Na čelu sreske vlasti nalazio se sreski načelnik (kotarski predstojnik), a uz njega su bili namješteni politički činovnik, referent za šumarstvo i pu-teve s neophodnim nadzornim osobljem, sreski ljekar i vojni pomoćnik (obično podoficir), koji obavlja vojne poslove.

U fojničkom, kao i u svim ostalim srezovima, postojao je sreski medžlis ili vijeće. Ta vijeća su postojala i za vrijeme osmanske vladavine, a imala su savjetodavni karakter u svim administrativnim poslovima. Sačinjavali su ih najugledniji predstavnici svih konfesija, a sazivana su prema potrebi.

Fojnički srez imao je u početku dvije, a kasnije jednu sresku ispostavu (ekspozituru), čiji je zadatak bio da rastereti sreski ured u Fojnici i olakša kontakte stanovništva s administracijom.

Administrativno i političko uređenje fojničkog sreza nije ni u čemu odudaralo od osnovnih principa administracije i politike koji su vrijedili za cijelu Bosnu i Hercegovinu.

Demografska kretanja u fojničkom srezu za vrijeme austrougarske vladavine bila su veoma nepovoljna u odnosu na cijelu Bosnu i Hercegovinu, a grad Fojnica spadao je u mali broj gradova koji su poslije 1878. godine bilježili demografsko nazadovanje.

Priraštaj stanovništva u fojničkom srezu 1879-1910. godine:

Godina1879.1885.1895.1910.Priraštaj (1879-1910.)
Broj stanovnika7.7610.0651.48113.5505.789 (24,58%)
Priraštaj stanovništva u gradu Fojnici 1879-1910.
Godina1879.1885.1895.1910.Priraštaj (1879 -1910.)
Broj stanovnika1.5441.5621.5301.392152(9,8%)


Fojnički srez imao je manji priraštaj za oko 40% u odnosu na prosjek Bosne i Hercegovine, a grad Fojnica je, usljed opadanja stanovništva, spadala među najmanje gradove. Od 50 gradskih naselja, Fojnica je 1879. godine bila 33. grad po broju stanovnika, a 1910. godine 46-ti. Ovakva demografska kretanja u fojničkom srezu, a posebno u gradu Fojnici mogu se objasniti nepovoljnim privrednim i saobraćajnim prilikama, odnosno propadanjem tradicionalnih zanimanja fojničkog kraja usljed konkurencije moderne proizvodnje željeza, a prirodni uslovi i nedostaci kredita nisu omogućili ovom kraju da se brže preorijentira na novu privrednu aktivnost. Takođe je razvoj željezničkog saobraćaja zaobišao Fojnicu i ostavio je udaljenu 33 km od najbliže željezničke stanice u Visokom. Ovim ekonomskim razlozima treba dodati i nizak prirodni priraštaj stanovništva i migracije u druge krajeve.

Vjerska struktura stanovništva u Fojnici:

1879.1885.1895.1910.1885-1910.
Katolici799845839719+126 (17,52%)
Muslimani74569364464251 (7,94%)
Pravoslavni-112512(8,33%)
Jevreji-822179 (52,94%)
Ostali-5-23 (150%)


Tabela je sačinjena na osnovu odgovarajućih popisa stanovništva.

u procentima (%):

1879.1885.1895.1910.
Katolici57,7554,1054,8451,65
Muslimani48,2544,3642,9046,13
Pravoslavni-0,711,630,86
Jevreji-0,511,431,22
Ostali-0,32-0,14


Iako je katoličko stanovništvo stalno opadalo, ono je u Fojnici kao i u srezu imalo apsolutnu većinu, dok je muslimansko činilo između 43 i 48 procenata ukupnog stanovništva grada i, takođe, pokazivalo tendenciju opadanja. Pripadnici drugih konfesija i nacija počeli su se naseljavati u Fojnici poslije 1879. godine i u njoj nikad nisu činili značajniji procent stanovništva.

Prema popisu stanovništva 1885. godine, u fojničkom srezu bilo je zabilježeno 195 doseljenika iz Austro-Ugarske i 4 iz drugih država. U narednom popisu, iz 1895. godine, bilo ih je 47 iz austrijske, 18 iz ugarske polovice Monarhije i 6 iz drugih država, što ukupno iznosi 71 doseljenik. U narednom periodu njihov broj se znatno povećao, pa je 1910. godine zabilježeno 168 doseljenika iz austrijske, 163 iz ugarske polovice Carstva i 93 iz drugih država, što ukupno iznosi 424.

Maternji jezik doseljenika u fojničkom srezu 1910. godine:

Maternji jezikZemaljska pripadnost
AustrijaUgarskaDruge državeSvega
Srpskohrvatski - Hrvatskosrpski7413311218
Njemački4015-55
Češki33--33
Slovenački91-10
Poljski3-14
Italijanski--7676
Mađarski913-22
Arnautski--55
Slovački-1-1
Ukupno16816393424


Izvan granica Bosne i Hercegovine bilo je ukupno 424 lica, od kojih je 218 bilo sa srpskohrvatskog-hrvatskosrpskog područja (današnja Hrvatska i Vojvodina). Od ukupnog broja stranaca, 93 su bila iz Italije, Srbije i Turske.

Najveći broj stranaca bio je vezan za šumsko-režijsko poslovanje u Busovači i eksploataciju šuma, a manji broj je bio smješten u Fojnici, Kreševu i Busovači i obavljao poslove u administraciji, vojsci i drugim intelektualnim zanimanjima.

Prvi službeni podaci o socijalnoj strukturi stanovništva u Fojnici dati su u popisu stanovništva iz 1885. godine i ona je tada izgledala ovako:

Grad FojnicaFojnički srez
Socijalna kategorijaBrojProcenatBrojProcenat
Činovnici (državni 8 opš. 2)102,06%140,23
Učitelji20,41%70,11
Sveštenici183,70%641,04
Zdravstveno osoblje--10,01
Age i begovi81,65%250,41
Slobodni seljaci387,82%2.47840,19
Kmetovi40,82%1.82929,67
Posjednici kuća i rentijeri20,41%600,97
Tvorničari, trgovci i obrtnici9719,96%4096,64
Pom. radnici, nadničari i sluge30763,17%1.27820,73
Ukupno upisanih u zanimanju486100,00%6.165100,00
Ostali muškarci stariji od 16 godina38 171
Žene i djeca1.038 13.729


Od ukupno 1.562 stanovnika Fojnice u pojedinim socijalnim kategorijama upisano je 486 lica ili 31,11% gradskog stanovništva. Za socijalnu strukturu fojničkog stanovništva karakteristično je da su 63,17% njenog odraslog, muškog, privredno aktivnog stanovništva činili pomoćni radnici, nadničari i sluge, što nije bio slučaj ni u jednom sreskom mjestu u Bosni i Hercegovini. Slijedeća najbrojnija socijalna grupacija bili su vlasnici trgovačkih i zanatlijskih radnji i drugi preduzetnici, koji su činili jednu petinu upisanih u zanimanju. To je bio tradicionalni građanski sloj, nosilac gradske privrede. Za razliku od mnogih naših gradova, u Fojnici je agrarno stanovništvo bilo malobrojno. U svim njegovim kategorijama upisano je samo 50 lica ili 10,29%. Još tanji sloj obezbjeđivao je egzistenciju u tzv. intelektualnim zanimanjima (činovnici, učitelji i sveštenici). Njih je bilo svega 30 ili 6,17%.

Bliža okolina grada koja je spadala u fojničku opštinu imala je, također, nepovoljnu socijalnu strukturu. Nju su sačinjavali: slobodni seljaci 27, kmetovi 61, tvorničari, trgovci i obrtnici 2, pomoćni radnici, nadničari i sluge 51. Tu su dominirali kmetovi i bezemljaši koji su radili u najamnom odnosu.

U fojničkom srezu dominantne su bile socijalne kategorije slobodnih seljaka, kmetova, pomoćnih radnika, nadničara i slugu. Od ukupno 6.165 upisanih u zanimanjima na ove socijalne slojeve otpadalo je 90,59% stanovništva u srezu.

Prema naredna dva popisa stanovništva, u Fojnici se povećao udio agrarnog stanovništva.

Prema navedenim podacima, preko 30% fojničkog stanovništva živjelo je od agrarne privrede, a ostatak od drugih zanimanja. Očigledno je da ni Fojnicu nije mimoišla pojava da se između 1895. i 1910. godine u nju naseli ili unutra formira znatan broj zemljoposjednika s kmetovima i bez kmetova. Oni su 1895. godine činili 7,19% gradskog stanovništva, a 1910. godine 16,37%. Godine 1895. u Fojnici je živjelo 26,76% svih zemljoposjednika u srezu, a 1910. godine 31,50%. Koncentracija zemljoposjednika u gradu do 1910. godine nastala je useljavanjem i kupovinom kmetskih selišta i slobodne zemlje od strane pojedinih građanskih porodica. Karakteristično je da nakon okupacije u socijalni sloj zemljoposjednika s kmetovima u fojničkom srezu ulaze katoličke porodice. Od ukupno 99 takvih vlasnika, 77 su bili muslimani, a 22 (22,22%) katolici, dok u sloju zemljoposjednika bez kmetova, čije posjede obrađuju drugi, od ukupno 47, na katolike je otpadalo 26, a na muslimane 21. Na taj način se u gotovo svim našim gradovima povećavalo stanovništvo koje je živjelo od agrara. Ovaj proces u Fojnici, kao i drugdje, bio je praćen raspadanjem i dijeljenjem kućnih zadruga, kao i sve jačom socijalnom diferencijacijom stanovništva.

Struktura agrarnog stanovništva u Fojnici 1895. i 1910.:

Socijala - kategorija1895.1910.
Zemljoposjednici (sa i bez kmetova)Domaćina Čl. domać. Svega19 91 110(7,19%)46 182 228(16,37%)
Slobodni seljaciDomaćina Čl. domać. Svega55 188 243(15,88%)36 144 180(12,93%)
KmetoviDomaćina Čl. domać. Svega- 1 13 10(0,72%)
Ostalo poljoprivredno stanovništvoDomaćina Čl. domać. Svega70 116 186(12,15%)9 13 22(1.58%)
Ukupno poljoprivredno stanovništvo 539(35,23%)440(31,61%)
Ostalo civilno stanovništvo 991(64,77%)952(68,39%)
Svega1.530(100,00%)1.392(100,00%)


Iako u popisima iz 1895. i 1910. godine nema podataka o onom dijelu fojničkog stanovništva koje je svoju egzistenciju osiguravalo izvan agrarnog sektora, sigurno je da su njegovu osnovu činili zanatlije i trgovci kao nosioci gradske privrede i najamni radnici.

Fojnica i njena okolina za vrijeme austrougarske vladavine nisu doživjele privredni prosperitet kao oni gradovi koje su zahvatile industrijalizacija i nove saobraćajne mogućnosti. Nekada čuveni centar proizvodnje i obrade željeza našao se poslije austrougarske okupacije izložen konkurenciji jeftinije industrijske robe, a posebno nakon puštanja u pogon prve visoke peći u vareškoj željezari 1891. godine. Stari željezni majdani i brojne kovačnice, koje su stoljećima osiguravali egzistenciju znatnom dijelu fojničkog stanovništva, nestali su preko noći. Udaljeno od glavnih privrednih i saobraćajnih tokova, fojničko stanovništvo moralo je potražiti izvore prihoda u onim privrednim granama koje bi se zasnivale na prirodnim bogatstvima fojničkog kraja. Suočeno sa stalnim nedostatkom kapitala, fojničko stanovništvo nije uspijevalo da se brže uključi u moderni privredni razvoj. Otuda su, za čitav period do 1918. godine, u fojničkom kraju bili karakteristični sitni poduhvati, prije svega, u iskorištavanju šuma i ruda.

Fojnički srez imao je 1895. godine površinu od 807 km2 sa 26,57 stanovnika na jedan kilometar kvadratni. Gustina naseljenosti bila je manja od prosjeka sarajevskog okruga i Bosne i Hercegovine. Od ukupne površine sreza, na poljoprivredno zemljište otpadalo je 192 km2 ili 23,79%, dok je na šume otpadalo 606 km2 ili 75,09% i na neproduktivno zemljište 9 km2 ili 1,12% ukupne površine fojničkog sreza. Manji procent obradivih površina u Bosni i Hercegovini imao je samo kladanjski srez (15,83%). (Die Landwirtschaft in Bosnien und der Hercegovina, str. 34, 282.)

Obradive površine u fojničkom srezu 1895. godine (u km kvadratnim):
(Die Landwirtschaft in Bosnien und der Hercegovina, str. 34, 282.)

Njive10856,25%
Vrtovi52,60%
Livade3317,19%
Pašnjaci4623,96%
Svega192100,00%


Na 1 km2 obradivog zemljišta dolazilo je 807 stanovnika, od kojih je 146 (18,07%) bilo produktivnih lica. Na jednog poljoprivrednog stanovnika u srezu otpadalo je 7,988 dunuma, tako daje 1895. godine fojnički srez bio na 40. mjestu (od 49 srezova) po površini obradive zemlje na jednog poljoprivrednog stanovnika. Tada je agrarno stanovništvo u srezu činilo 85,89% ukupnog stanovništva, dok je samo 14,11% osiguravalo egzistenciju u drugim privrednim granama (u BiH je odnos 88,34% : 11,66%). Od ukupno 3.448 poljoprivrednih domaćinstava u kmetskom odnosu nalazilo se 802 (23,26%), a još svega 145 (4,20%) bilo je samo dijelom u kmetskom odnosu. To znači da u fojničkom srezu kmetstvo nije imalo karakterističan odnos, jer je tri četvrtine poljoprivrednih domaćinstava slobodno raspolagalo zemljom ili je spadalo u kategoriju bezemljaša. S obzirom na to da je pod uticajem prodora robnonovčanih odnosa slobodni seljački posjed postao predmet trgovine i špekulacija, u ovom srezu se stvorio relativno brojan sloj seoskih proletera, kojih je 1895. godine bilo 419 domaćinstava ili 12,10% ukupnog poljoprivrednog stanovništva (od 49 srezova u BiH fojnički srez je bio na 12. mjestu po broju bezemljaša).

Više uvida u privrednu aktivnost stanovništva fojničkog sreza nudi popis iz 1910. godine.

Struktura stanovništva fojničkog sreza prema glavnom i uzgrednom zanimanju 1910. godine:

Privredna grupaGlavnoUzgredno
1.Poljoprivreda, živinarstvo, vrtlarstvo7.14789
2.Šumarstvo2667
3.Ribarstvo27
4.Rudarstvo4210
5.Industrija kamena i zemlje3812
6.Obrada metala15041
7.Proizvodnja strojeva, oruđa i instrumenata52
8.Rasvjeta2-
9.Građevinarstvo2651
10.Tekstilna proizvodnja11433
11.Industrija kože1-
12.Drvna industrija i rezbarstvo142149
13.Industrija hrane5322
14.Proizvodnja pića i ugostiteljstvo8539
15.Industrija odijevanja9917
16.Trgovina12866
17.Saobraćaj2939
18.Kućna posluga i razni poslovi za platu24566
19.Javna služba11731
20.Slobodna zvanja1119
21.Ostali5411


U fojničkom srezu, 1910. godine privređivalo je 8.516 osoba ili 36,16% ukupnog stanovništva. Oni su izdržavali 15.034 lica ili 63,84%. Od toga je na poljoprivredu otpadalo 7.147 lica ili 83,92% zaposlenih, koji s 12.655 izdržavanih lica čine 84,08% ukupnog stanovništva u srezu. Na sva ostala zanimanja otpadalo je 1.369 ili 16,08% zaposlenih, koji s izdržavanim licima (2.379) čine 15,92% stanovništva. Raznim uzgrednim ili dopunskim zanimanjima bavilo se 771 lice ili 9,05% zaposlenih. To znači da gotovo svaki deseti zaposleni stanovnik ovog sreza nije mogao izdržavati svoju porodicu od glavnog zanimanja. U uzgrednim zanimanjima prednjače drvna industrija, poljoprivreda, šumarstvo, obrada metala, trgovina i najamni rad. S obzirom na to daje fojnički srez imao malo obradive zemlje, njegovo stanovništvo moralo je tražiti izvore prihoda izvan poljoprivrede. Pomjeranje stanovništva iz poljoprivrede u druge privredne grane u ovom srezu, od 1895. do 1910. godine, iznosilo je 1,81% ukupnog stanovništva, dok su takva pomjeranja u Bosni i Hercegovini u istom periodu iznosila svega 0,42%.

Prosječna godišnja proizvodnja žitarica u fojničkom srezu od 1882. do 1896. godine (u metričkim centama):
(Die Landwirtschaft in Bosnien und der Hercegovina, str. 290-334.)

Vrsta žitaricaI1882-86II1887-91III 1892-96.I-III
Kukuruz11.31218.11626.090+ 14.778
Ječam13.34416.61521.224+ 7.880
Pšenica8.64410.09412.760+ 4.116
Zob3.6535.7237.390+ 3.737
Proso2.9553.6684.614+ 1.659
Raž1.3501.1741.639+ 289
Ukupno41.25855.39073.717+ 32.459
Krompir3.53313.25414.784+ 11.251
Mahunarke1.4471.7572.263+ 816
Vrtno bilje i povrće9.94813.93820.084+ 10.163
Crna šljiva2.2154.2387.509+ 5.294
Sijeno32.92151.35870.972+ 38.051


Prosječna godišnja proizvodnja navedenih žitarica u prvom petogodištu iznosila je 41.258 mc, a u trećem je zabilježen porast na 73.717 mc ili za 32.459 mc više. To znači daje na jednog stanovnika u srezu 1885. godine dolazilo 2,05 mc žita, a deset godina kasnije 3,43 mc. U istom razdoblju stanovništvo je poraslo za 7,05% a proizvodnja navedenih žitarica za 78,67%. Tada se računalo da je za prehranu 1 stanovnika potrebno prosječno 18 kg žita mjesečno ili 216 kg godišnje, pa prema tome fojnički srez u prvoj deceniji nakon okupacije nije mogao svojom proizvodnjom žita podmiriti potrebe stanovništva, dok je to kasnije mogao. Znatno povećanje poljoprivredne proizvodnje karakteristično je za cijelu Bosnu i Hercegovinu i to se pripisuje, prije svega, primjeni agrotehničkih novina u poljoprivredi, jer nisu znatnije povećane obradive površine. U fojničkom srezu djelovali su i drugi faktori. Nakon propadanja proizvodnje i prerade željeza mnoge porodice su se, silom prilika, okrenule poljoprivredi, pa zemlja dobija veliku vrijednost. Pri tome je racionalnija obrada imala značajnu ulogu, a prije svega, primjena đubrenja zemlje, napuštanje tropoljnog sistema i uvođenje plodoreda, kao i sijanje onih kultura koje daju najbolje prinose. Za ovaj srez postaje karakteristično da se veliki broj ljudi javlja sa zahtjevima da krčenjem opštinskih i državnih površina prošire imetak i na njemu osiguraju egzistenciju svojim porodicama.

Upravo tada se u fojničkom srezu jako proširilo gajenje krompira, pa je proizvodnja za desetak godina bila povećana za oko četiri puta. Potkraj 19. stoljeća fojnički srez je bio na 14. mjestu u Bosni i Hercegovini po proizvodnji krompira. Gajenje voća i povrća u ovom srezu takođe je stalno raslo i predstavljalo je veoma značajan dio poljoprivrednih prihoda.

Uz obradu zemlje, stočarstvo je davalo najveće prihode stanovnicima fojničkog sreza.

Broj stoke u fojničkom srezu 1879, 1895. i 1910. godine:
(Ergebnisse der Viehzahlung in Bosnien und der Hercegovina vom Jahre 1895 (Rezultati popisa marve u Bosni i Heregovini od godine 1895), Sarajevo, 1896, str. 40-41; Ergebnisse 1910, str. 12-13.)

Vrsta stoke1879.1895.1910.1895-1910.
Konji, magarci, mule2.4092.7242.433291
Goveda i bivoli11.85219.97416.5233.451
Ovce10.29535.56926.6818.888
Koze15.06521.13320.305828
Svinje1.6453.0882.873- 215
Košnice pčela9761.4101.752342


S obzirom na to da prvi popis stoke ne odražava pravo stanje, njegovo poređenje sa kasnijim popisima ne pruža realnu sliku o razvoju stočarstva u cijeloj zemlji, pa ni u fojničkom srezu. Od 1895. do 1910. godine u cijeloj Bosni i Hercegovini zabilježeno je opadanje broja stoke, tako da ni fojnički srez nije bio nikakav izuzetak. Usljed carinskog rata između Austro-Ugarske i Srbije, u prvoj deceniji 20. stoljeća cijene mesa u Monarhiji su stalno rasle, a izvoz stoke iz Bosne i Hercegovine udvostručio se od 1907. do 1910. godine. U zvaničnim izvještajima smanjenje broja stoke nije uzimano kao nazadovanje stočarstva, s obzirom na to da su se u zemlji širile bolje i kvalitetnije stočne pasmine. U fojničkom srezu tada je uvedena rasa pinc-gaumeltalskog govečeta.

U fojničkom srezu je 1895. godine na 1.000 stanovnika dolazilo 159,50 vlasnika stoke, štoje bilo iznad prosjeka za sarajevski okrug (133,60) i Bosnu i Hercegovinu (150,96). Od 1895. do 1910. godine broj vlasnika stoke u fojničkom srezu povećao se s 3.427 na 3.785 ili za 358, pa se broj vlasnika stoke na 1.000 stanovnika pomjerio na 160,72.

Poljoprivreda je igrala značajnu ulogu u privrednom životu gradskog stanovništva Fojnice, bez obzira na to što ni jedna trećina nije iz nje crpila osnovne prihode za izdržavanje. Obrada zemlje na periferiji grada i gajenje povrća, vrtnog bilja, voća, stoke i peradi u gradu davali su značajan dopunski prihod većini građana Fojnice, pa i onima koji su živjeli od zanimanja izvan agrara.

U gradu je 1895. godine stoku i perad držalo 208 domaćinstava, a 1910. godine 252, što znači daje preko polovine fojničkih porodica odatle dopunjavalo svoje prihode. U isto vrijeme, pčelarstvom se bavilo 12-14 ljudi u gradu.

Mjere koje su za unapređenje poljoprivrede provodile austrougarske vlasti u Bosni i Hercegovini postepeno su zahvatile i fojnički srez. U Foj-nici je osnovana erarna voćarska škola, koja je imala 2.225 ha površine sa rasadnikom od 3.500 m2. Imala je zadatak da unaprijedi gajenje i iskorištavanje voća u ovom kraju, koji je za to imao dobre prirodne uslove. Škola je radila samo do 1906. godine. Za unapređenje pasmina konja i goveda u Fojnici je sagrađena štala za pastuhe i bikove koji su nabavljani iz drugih zemalja Monarhije. Kasnije se prešlo na šire organiziranje poljoprivrednika, pa je 1909. godine osnovana Kotarska poljoprivredna zadruga, koja je konstituirana 18. novembra 1909. godine. Počela je da radi 1910. godine s 3.911 članova, koji su plaćali članarinu u visini 2% od iznosa desetine. Njen osnovni zadatak bio je da unapređuje poljoprivrednu proizvodnju racionalnijom obradom zemlje primjenom agrotehničkih novina (uvođenje plodoreda, đubrenja, gvozdenog pluga, itd.), podjelom boljih vrsta sjemena, uvođenjem novih kultura voća, povrća i krmnog bilja, te poboljšanjem domaćih pasmina konja, goveda i svinja. U Fojnici je osnovana i radionica za izradu modernih košnica za pčele koja je stajala pod nadzorom Centralnog pčelarskog društva za Bosnu i Hercegovinu i uživala povlastice pri nabavci drveta iz državnih šuma. Zabilježeno je daje ova radionica, 1910. godine, prodavala 650 modernih košnica, koje su sve više potiskivale stare pletene košnice (fojnički pčelari imali su 1910. godine 129 košnica pčela, od kojih su svega 17 bile pletene.) (Izvještaj o upravi Bosne i Hercegovine 1907, str. 76. Izvještaj o upravi Bosne i Hercegovine 1911, str. 92-93,105.)

Promjene koje su nastupile u privrednom životu Bosne i Hercegovine poslije okupacije 1878. godine dovele su do propadanja tradicionalne zanatske proizvodnje koja se nije mogla prilagoditi savremenim tehničko - tehnološkim zahtjevima i zakonima liberalnog kapitalizma. Te promjene naročito su pogađale srednjobosanske proizvođače željeza i kovače, koji su još za vrijeme osmanske vladavine doživljavali opadanje proizvodnje i socijalno raslojavanje. Ulaskom Bosne i Hercegovine u zajedničko austro-ugarsko carinsko područje 1879. godine bila su širom otvorena vrata industrijskoj robi iz Monarhije, a tradicionalna domaća proizvodnja i trgovina uvučeni u neravnopravnu konkurentsku borbu. Bez kapitala za modernizaciju i proširenje proizvodnje, bosanski proizvođači željeza suočili su se s carinskim barijerama, političkim i drugim motivima koji su vodili zatvaranju granica prema balkanskim zemljama, a posebno prema Srbiji i Crnoj Gori, gdje su imale svoje tradicionalno tržište. Te teškoće još je zaoštrio Rudarski zakon iz 1881. godine, kojim su ukinute njihove dotadašnje privilegije.

Sve je to djelovalo da su, gotovo preko noći, nestajali željezni majdani u srednjoj Bosni, u čijim okvirima je Fojnica i njena okolina imala značajnog udjela.

Željezni majdani u Fojnici i okolini 1878. godine:
(Luka Đaković, Rudarstvo i topioničarstvo u Bosni i Hercegovini. Tuzla, 1980, str. 22-23. Vidi: Vinko Mikolji, Povijest željeza i željeznog obrta u Bosni, Zenica, 1969, str. 130-140.)

1) U samoj Fojnici:
"Majdan na Pazarnici" - Muhamedage Salihagića, "Majdan pod Crkovištem" - Huseina Čengića iz Sarajeva, "Majdan na Bježanijima" - pola Hadži Saliha Halve iz Sarajeva, a pola Hasana Travljanina i Saliha Hrvića.

2) Na rijeci Fojnici ispod sastava potoka Dragače i Gvožđanke:
"Majdan Hadžije Ibrahima Rezakovića",
"Majdan u Ostružnici" - Mujage Salihagića i Ibrahima Numanagića,
"Majdan u Zimijama" - Ahmeda Salihagića,
"Zaradijin majdan" - u Zimijama, - pola Joze Zaradije i Fehima Čoha-džića, a druga polovica Marka Kuliera i Muharema Barculije,
"Majdan pod Pločarima" - pola Tekije na Oglavku Nakšibendijskog derviškog reda, a pola Beganović Ibrahima.

3) Na Zahorskom potoku:
"Majdan Joze Zaradije i Ibrahima Ormana".

4) Uz rijeku Gvožđanku:
"Majdan na Urlenikama" - Osmana Huseinbašića i Derviša Salihagića,
"Čardin majdan" - Ante Tješića u Sutješćini pod Bakovićima,
"Majdan pod Bistricom" - Hadžije Ibrahima Rezakovića,
"Majdan u Gvožđanima" - pola Marzina Bošnjaka, a druga pola Saliha Merdana i Muhameda Salihagića.

5) Na Kozici pod Štit-planinom:
"Majdan Bećirbega Buljine" u selu Kozici,
"Šimšir majdan" - Mahmutbega Buljine.

6) Na sastavcima potoka Borovnice i Jezernice :
"Majdan pod Vaganima" - Latifa Mulle Čohadžića niz potok Dragaču,
"Jasinbegov Majdan" pod Prokosom - Osmana i Hamida Šumeža,
"Majdan pod Ragalama" - Ibrahima Bećiragića,
"Majdan na Poroj potoku" - Omera Musića.

U vrijeme okupacije 1878. godine, u Fojnici i njenoj okolini bilo je 19 majdana i 58 vignjeva. Do kraja 80-ih godina 19. stoljeća većina ih je prestala raditi. O tome Vinko Mikolji piše slijedeće: "Duhaonice u Busovači prve propadoše, već god. 1882. Posljednja, i to donja duhaonica u Kozici pretvorena je god. 1888. u stupu za valjanje sukna, ostale na Ivanovici, pretvorene su prije toga uglavnom u pilane. U to doba, postoji oko Fojnice i Kreševa još 6 željeznih rudnika, 5 aktivnih duhaonica, 8 samokova i oko 100 vignjeva. Vignjevi su najviše zauzeti izradom klinaca za nove željeznice. Izrađuju ih u Fojnici, Prokosu, Gvožđanima, Bistrici, Deževicama, Koj-sini, Vrancima, Martinićima i Kreševu."9 U službenim izvještajima rudarskih stručnjaka iz 1885. godine stoji da "gotovo sav narod Fojnice i Kreševa živi od kovačkog rada". Propadanje majdandžija i kovača u fojničkom kraju bilo je praćeno velikom nezaposlenošću i oskudicom svake vrste. Među stanovništvom se počela širiti tuberkuloza, od koje je umrlo mnogo ljudi (od 17.761 stanovnika u fojničkom srezu, 1879. godine bilo je 1.057 obu-dovjelih, što čini blizu 6% ukupnog stanovništva). Mnogi rudari i kovači iz Kreševa zaposlili su se u rudnicima Bosne i Srbije, dok su Fojničani to, bar u početku, nerado činili. Fojničke rudare srećemo u rudniku uglja u Kreki, 1894. godine, a veći broj radnika Hrvata iz ovog kraja radi u sarajevskim ciglanama od proljeća do jeseni svake godine...

(Nastavak ovdje)

Iljas Hadžibegović, 2004
Bosanskohercegovački gradovi na razmeđu 19. i 20. stoljeća
(Preuzeto sa: www.iis.unsa.ba)

pretraga novosti :: arhiva novosti